Barn 145 (Mai 2021): Arian Rhithiol, Memrwn Diogel


(Wrthi’n gosod cysylltiadau a lluniau.)

At Ebrill 12, yn llawn cynnwrf, trydarodd Phil Stead ei fod newydd brynu recordiad “Os Ti’n Teimlo” gan y canwr Griff Lynch. Ychwanegodd “dwi’n teimlo fy mod i’n rhan o rywbeth hanesyddol”. Y pris oedd 0.07 Ethereum. Pam oedd y profiadol Phil mor gynhyrfus ? A beth yn y byd yw Etherewm ? Cafwyd esboniad ar wefan Nation.Cymru. Mi roedd y canwr wedi rhyddhau ei gân ddiweddaraf trwy’r cyfrwng diweddaraf. Y tro cyntaf i hyn ddigwydd yn y Gymraeg. A’r cyfrwng ? Y non-fungible token neu’r NFT. Beth arall ?  Cafodd Phil fargen. Ym mis Chwefror talodd rhywun dros hanner miliwn doler am gartŵn amrwd o gath yn hedfan.

Mae’r We Ddigidol Hollfydol wedi creu penbleth i artistiaid o bob math. Un enghraifft o hyn yw fel y gellir clywed bron pob darn o gerddoriaeth am ddim trwy ddim ond glicio llygoden neu ofyn i Alexa. Sut mae modd gwneud bywoliaeth o hyn ? Mae’r CD yn prysur ddilyn y ddisg 45 a’r tâp VHS i silffoedd yr amgueddfa werin. Un ateb yw’r NFT. Dyma’r defnydd diweddaraf o dechnoleg Blockchain. Yr arian rhithiol (ond gwerthfawr), Bitcoin, mae’n debyg, yw’r enghraifft enwocaf ohonynt. Trefn o alluogi amgryptio yw Blockchain, sy’n defnyddio pŵer cyfrifiaduron i osod llofnod unigryw na ellir ei gopïo ar ddarn o ddata digidol. Gwneir hyn trwy ychwanegu’r data i hash cryptogaffig o ddata tebyg blaenorol. Daw’r enw “Blockchain” o’r syniad o gadwyn o ddolennau o ddata. Hash cryptograffig yw’r term ar gyfer yr algorithmau cyfrifo sy’n defnyddio rhifau cysefin anferth, cudd, i ddiogelu data.  Dyfeisiwyd Blockchain yn 2008 gan berson, neu grŵp, anhysbys yn defnyddio’r enw Satoshi Nakamoto.

Yn 2015 lansiwyd Etherewm, sy’n fodd i ddefnyddio egwyddor y Blockchain i fasnachu bron unrhyw beth – gan gynnwys cynnyrch rhithwir y we. Mewn cyfnod o argaeledd diddiwedd, erys apêl y gwrthrych unigryw. Mae NFT yn gosod nod felly ar ddarn o gelfyddyd y we. Enw’r gath hedegog yw Nyan Cat. Er bod hyn yn f’ atgoffa o gêm Space Invaders o’r 1978 daeth yn un o bethau mwyaf poblogaidd YouTube yn 2011.  Eleni gwnaeth ei dyfeisydd, Chris Torres, ffeil feistr newydd ohoni a’i chynnig fel NFT. Rhoddwyd $580,000 amdani.  Tua £16 oedd ei angen ar Phil Stead.

Gyda defnydd cynyddol o Blockchain ar draws y byd mae iddo ystyriaeth lai diniwed. Er mwyn rhoi gwerth i Bitcoin bu rhaid ei gwneud yn anodd ei greu. Y pris i’w dalu yw oriau lawer o amser cyfrifiadur.  Gyda phŵer cyfrifiaduron yn dal i gynyddu yn feunyddiol, mae rheolwyr Bitcoin yn ychwanegu at gymhlethdod yr algorithm bob pythefnos ! Nid bychan yw maint yr egni a ddefnyddia’r holl gyfrifiaduron angenrheidiol – ac mae “mwyngloddio” Bitcoin yn gyfystyr â diwydiant trwm. I leihau eu costau mae ambell gwmni mwyngloddio wedi symud i Wlad yr Ia, lle mae trydan geothermol yn rhatach – a’r awyr yn oer ar gyfer oeri’r cyfrifiaduron. Yn Tsiena gosodir y cyfrifiaduron yn Nhibet er mwyn manteisio ar yr egni hydro.  Ond er gwaethaf hyn, mae ôl troed carbon yn dechrau gwneud ei farc ar newid hinsawdd. Yn ôl William Entriken, un o sylfaenwyr Etherewm – mewn erthygl gan Matthew Sparkes yn New Scientist ar ddechrau Ebrill – ar hyn o bryd mae Bitcoin yn llyncu’r un faint egni ag economi cyfan gwlad fel y Ffindir. Mae Bitcoin (ac Etherewm) yn defnyddio math o Flockchain a elwir yn “prawf gwaith” (proof of work) lle mae angen gwneud yr holl waith yn fodd i atal twyllwyr. Dadleua Entriken bod hyn yn hollol anghynaladwy. Ond dadleua, hefyd, nad oes yn rhaid i hyn fod. Dechreuodd yr Artist Joanie Lemercier werthu ei waith trwy Etherewm i leihau’r troednod carbon oedd ynghlwm â’i anfon yn gorfforol. Ond ar ôl sylweddoli bod gwneud hyn yn ddeng i ganwaith gwaeth peidiodd â gwneud hynny. Yr ateb, yn ôl Entriken, yw troi at fath arall o amgryptio –  “prawf diddordeb” (proof of stake). Bellach mae Lemercier yn defnyddio arian cryptig o’r enw Tezos.

Yn ddiau, byddwn yn gweld cynnydd aruthrol yn y maes hwn. Mae gweithred Griff Lynch yn dangos ei fod wedi cyrraedd ein bywyd bob dydd yng Nghymru. Ond rhaid sicrhau o’r cychwyn nad yw’n ychwanegu at broblem fawr ein hoes. Nid oes yn rhaid iddo wneud hynny. Wedi’r cyfan i’r artist, ac nid i’r cwmnïau pŵer, y dylai’r elw fynd beth bynnag.

Osgoi twyll a sicrhau dilysrwydd yw hanfod Blockchain. Ond nid newydd y dyhead hwn – ac nid newydd yr atebion. Yn rhifyn diweddaraf Heritage Science mae Sean Paul Doherty o Brifysgol Caerwysg a’i gydweithwyr o Brifysgolion Caergrawnt ac Efrog yn disgrifio eu gwaith dadansoddi 477 llawysgrif gweithredoedd o Gymru, Yr Alban a Lloegr yn y cyfnod rhwng 1499 a 1969. Cofnodwyd pob un ar femrwn – sef croen anifail wedi’i drin. Roedd y tîm yn disgwyl gweld mai defnyddio croen llo (vellum) fyddai’r arfer ar gyfer papurau pwysig o’r fath. Mae’n debyg mai ar felwm yr ysgrifennwyd Magna Carta yn 1215 – a Llyfr Du Caerfyrddin o’r un cyfnod. Ond defnyddiwyd croen dafad ar gyfer 622 o’r 645 tudalen a ddadansoddwyd. Esboniad Doherty a’r criw yw nad ar ddamwain – nac i arbed cost – y gwnaethpwyd hyn. Ond i sicrhau diogelwch. Ar ôl ei brosesu mae croen dafad yn cynnwys llawer mwy o fraster na chroen llo. Tua 30-50% o’i gymharu â 2-3%. (Mae tynnu mwy o’r braster yn gwneud memrwn dafad yn rhy frau i’w ddefnyddio.) Mae newid llythrennau yn dwyllodrus ar femrwn seimllyd y ddafad yn gadael llawer mwy o ôl. Mae’n llawer haws newid y testun ar felwm heb dynnu sylw.

Ond mae problem amgylcheddol i bob technoleg, mae’n debyg. Tybed a ydy Griff Lynch yn llysieuwr ?


Pynciau: Arian Rhithiol, Memrwn Diogel


Cyfeiriadau

Arian Rhithiol: Matthew Sparkes (2021) NFT developers say cryptocurrencies must tackle their carbon emissions. New Scientist 3328 (Ebrill3 ) tud 16

Memrwn Diogel: Sean Paul Doherty, Stuart Henderson, Sarah Fiddyment, Jonathan Finch & Matthew J. Collins (2021)  Scratching the surface: the use of sheepskin parchment to deter textual erasure in early modern legal deeds.   Heritage Science 9, Erthygl Rhif: 29 (2021)


<olaf nesaf>