Barn 134 (Mai 2020): Coronafirws (fersiwn hirach na chyhoeddwyd)


Pandemig 1918Brawychus a chalonogol oedd gwylio rhaglen ddogfen BBC 2 The Flu that killed 50 million y noson o’r blaen. Crëwyd y rhaglen yn wreiddiol ym mis Medi 2018, i nodi  canmlwyddiant Ffliw “Sbaen”. (A ddaeth o Kansas yn yr Unol Daleithiau, pacem Donald Trump. Bydd ar i-Player am weddill y flwyddyn.) Peidiwch â’i gwylio os yw rhaglen gignoeth-frwnt yn debygol o suddo’r ysbryd (fe gollais innau gwsg ar ôl ei gweld) ond daw f’ymateb  calonogol o’r ffaith bod ein paratoadau gymaint yn well heddiw nag oeddynt yn 1918. Firws yw SARS-CoV-2 (enw’r gwrthrych sy’n achosi’r clefyd a enwir Covid-19; cymharer y firws HIV sy’n gyfrifol am y clefyd AIDS).  Dim ond yn 1892 y darganfuwyd firysau am y tro cyntaf – a hynny mewn clefyd planhigion Tybaco. Y Rwsiad Dmitri Ivanovky a’i darganfu, a’r microbiolegydd o’r Iseldiroedd, Martinus Beijerinck, a fathodd yr enw wrth ailadrodd ei arbrofion o hidlo bacteria a ffwng o sudd planhigion sâl a darganfod bod y sudd o hyd yn heintus.  Yn 1896 ‘roedd y Sais Ernest Hanbury Hankin wedi sylwi bod hidlo dŵr afonydd budron yr India yn ei alluogi i ladd bacteria Colera. Erbyn 1915 roeddCoronavirus (NS) y Sais Frederick Twort, a raddiodd o Ysbyty St Thomas, lle bu’r Prif Weinidog ym mis Ebrill, wedi dangos mai firws arbennig (bacterioffag) sy’n lladd bacteria oedd yn gyfrifol. Dyma gychwyn gwyddor firoleg. Brin dair blynedd yn ddiweddarach, doedd gan neb yr un syniad beth oedd achos Pandemig 1918.  Trwy ddadansoddi cleifion, tybiwyd mai bacteriwm (Haemophilus influenzae) oedd yn gyfrifol. Er mai hwn oedd yn lladd nifer fawr, clefyd eilaidd oedd, yn manteisio ar ddifrod y firws. Dim ond yn 1931 y profwyd bod firysau yn wrthrychau – yn hytrach na hylif heintus. Dim ond yn 1933 y darganfuwyd firws inffliwensa.

Er y feirniadaeth “nad oeddem yn barod”, mae’r sefyllfa i ni yn y byd datblygedig, yn sylweddol well nag yr oedd hi yn 1918. O leiaf medrwn drin heintiau bacteria eilaidd, megis Haemophilus, gyda’r antibiotigion a ddarganfuwyd yn y cyfamser. Ond erys bygythiad gwirioneddol y firws.  Nid yw antibiotigion yn lladd firysau. Yn y bôn, dim ond ein system imiwnedd all wneud hyn. A’r unig ffordd i ragbaratoi’r system hon i’n gwarchod yw trwy frechlyn unswydd ar gyfer y firws penodol. Yn wahanol i AIDS, lle methwyd yn llwyr â datblygu brechiad yn erbyn y firws HIV,  rydym yn debygol o fedru datblygu brechlyn yn erbyn SARS-CoV-2.  Ond nid ar chwarae bach, ac nid yw’n “fater o amser”.) Ni ddatblygwyd brechlynnau eto ar gyfer SARS na MERS (a achoswyd gan goronofirysau nid annhebyg i SARS-CoV-2).  Y mae hyn yn rhannol oherwydd wrth i’r clefydau hynny gilio, diddymwyd y buddsoddiad yn y brechlynnau. Ond hefyd bu problemau clinigol sylweddol. Roedd effaith sawl brechlyn arbrofol yn waeth na’r clefyd ei hun.

WuhanEin mantais pennaf yw ein bod yn byw yn Oes Aur (a rhyngwladol) bioleg foleciwlar. Ar Ragfyr 31 2019, hysbyswyd Swyddfa’r WHO yn Tsieina am achosion niwmonia newydd yn Wuhan. Erbyn Ionawr 7 roedd biolegwyr moleciwlar Tsiena wedi canfod y firws, a phum niwrnod yn ddiweddarach anfonwyd manylion am ei ddilyniant genetig i’r holl fyd er mwyn iddynt baratoi a chyflwyno prawf. Dyma’r prawf “swab” sy’n caniatáu “darllen” côd unigryw genynnau gronynnau’r firws ym mhoeri claf. Techneg o’r enw PCR, a bu’n holl bwysig yn natblygiad bioleg foleciwlar ers 1983. Mae’n  effeithiol iawn, ond dibynna ar lwyddiant staff clinigol i gael sampl cynrychioladol o’r poer (o gleifion coma, dementia ac ati). Mae PCR yn gyffredin iawn mewn prifysgolion a chwmnïau, ond mae’n debyg bu diffyg o ran niferoedd a chyflenwad y cemegolion i’w rhedeg yn broblem dros yr wythnosau diwethaf.

Bydd cyfundrefn profi trylwyr yn hanfodol, nid yn unig ar hyn o bryd ond dros y cyfnod hir o adfer y sefyllfa.  Mae’r ail fath o brawf yn mesur adwaith y corff i bresenoldeb y firws. Mae hon yn egwyddor hollol wahanol. Ymateb y corff i bresenoldeb firws yw tanio’r system imiwnedd. Proses cymhleth a soffistigedig.  Un agwedd arno yw cynhyrchu proteinau arbennig sy’n cydio am y firysau unigol a’u labelu ar gyfer eu dinistrio gan gelloedd gwyn y gwaed. Dyma’r antibodiau neu’r gwrthgyrff. Rhaid iddynt adnabod y firws – ac osgoi unrhyw ran hanfodol arall o’r corff. Proses nid annhebyg i gamera ochr y ffordd yn canfod rhif cofrestru car drwgweithredwr a chyflyru car heddlu i’w restio. Nid oes modd eu gwneud mewn labordy, dim ond eu puro o gorff anifail sydd wedi’i heintio. Bydd pob anifail unigol a ddefnyddir yn cynhyrchu gwrthgyrff gwahanol – rhai yn fwy effeithiol na’i gilydd. Rhaid eu profi cyn symud ymlaen.

Mae dwy swyddogaeth glinigol i’r gwrthgyrff. Yn gyntaf y prawf gwaed neu brawf antibodi. Mae’r corff yn dal i gynhyrchu gwrthgyrff nodwedd y firws am sbel ar ôl i’r clefyd gilio, ac mae’r “atgof” am sut i’w gynhyrchu yn para yn hir (sef gwrthiant – ar hyn o bryd nid yw’n hysbys pa mor hir y pery hwn am SARS-CoV-2, y gobaith yw blynyddoedd lawer). Trwy fesur y gwrthgyrff yn y gwaed, mae modd gwybod a yw unigolyn wedi cael y clefyd a gwella ohono.  Mae hyn yn hollbwysig i ddilyn hynt y pandemig. Yn anffodus haws dweud na gwneud, ac mae anhawster datblygu prawf antibodi effeithiol wedi bod yn agwedd o’r pandemig presennol ar draws y byd. Yr ail swyddogaeth yw gwireddu’r system imiwnedd. Egwyddor brechu yw cyflyru cynhyrchu gwrthgyrff a chreu’r “atgof” amdanynt heb gyflwyno’r clefyd.

RemdesivirWrth aros am frechlyn effeithiol, eir ati i ddarganfod cemegolion sy’n atal neu arafu ymlediad y firws o fewn y corff trwy ymyrryd ag un o’r ychydig brosesau biocemegol sy’n unigryw iddo. Triniaeth yn lle gwarchodaeth. Dechreuodd y math yma o waith yn yr 1960au wrth geisio trin firysau herpes, ond epidemig proffil-uchel AIDS, sydd yn dal i aros am frechlyn, a ddaeth â’r maes hwn i’w fri. Ers 1960 trwyddedwyd tua 90 cemegyn gwrth-firws ar gyfer y fferyllfa. Yn anffodus, dim ond yn erbyn un math o firws y mae’r rhan fwyaf yn effeithiol. Dau gemegyn yn unig sydd wedi ennill diddordeb go iawn hyd yn hyn. Y cyntaf yw Remdesivir, moleciwl sy’n ymdebygu i ddarn o RNA (sy’n chwarae rhan DNA mewn coronofirws). Mae defnyddio molecylau o’r math yma yn gyffredin wrth drin cancr. Crëwyd Remdesivir gan gwmni Gilead yn ystod argyfwng Ebola. Nid oedd mor effeithiol â chemegau eraill wrth ymladd y clefyd hwnnw, felly daeth y gwaith arno i ben. Ond yn ystod y cyfnod gwelwyd peth effeithiolrwydd yn erbyn tyfiant firysau SARS a MERS mewn celloedd llygod mewn labordy. Mae hyn ymhell o fod yn driniaeth, ond gan fod Remdesivir wedi’i drwyddedu ar gyfer pobl ag Ebola fe’i rhoddwyd ar ben y rhestr i’w brofi. Nid yw’n hawdd ei gynhyrchu, ac mae Gilead eisoes wedi peidio â’i gyflenwi i nifer oedd yn ei gymryd “fel y gobaith olaf” ar gyfer cyflyrau eraill.

Y cemegyn arall yw’r cyffur gwrth-malaria clorocwin, a’i berthynas hydrocsiclorocwin. Ers blynyddoedd mae llawer o fosgitos y byd wedi datblygu gwrthiant iddo, ond mae’n gymharol ddiniwed (gw. diweddariad isod*) i bobol ac yn gyffredin. Ar ddechrau Chwefror dangosodd ymchwilwyr yn Wuhan bod gan y cemegau hyn effaith ar firws mewn celloedd dynol yn y labordy. Yn hwyrach yn y mis arbrofodd grŵp yn Ffrainc ar 26 o gleifion gan dangos effaith llesol posibl*.  Roedd hyn yn ddigon i Donald Trump a’i drydar, ond nid i’r byd meddygol. Aed ati’n syth i dreialu hydrocsiclorocwin* ynghyd a’r gwrthfiotig Azithromycin. Ymunodd ysbytai ledled y byd, gan gynnwys ysbytai yng Nghymru (RECOVERY), yn y treialon hyn ganol mis Ebrill. (gweler y diweddariad isod am gynnwys y paragraff hwn*).

Mae un driniaeth arall o bwys. Fel yn 1918, nid y firws ei hun sy’n lladd pob un yn ystod yr epidemig. Un o nodweddion yr adwaith imiwn yw y gall fod yn farwol ei hun. Un syndod yn 1918 oedd mai milwyr ifanc cydnerth oedd, yn aml, y cyntaf i farw. Yn unol â’r disgwyl, roedd adwaith eu cyrff yn lladd y celloedd lle’r oedd y firws yn tyfu – ond roedd marwolaeth y celloedd yn cynhyrfu adwaith llidiog. Cryfa’r imiwnedd, cryfa’r llid.  Fel arfer nid yw hyn yn broblem, ond gyda chymaint o gelloedd yr ysgyfaint wedi’u heintio roedd yr adwaith yn farwol. Molecylau o’r enw seitocynau sy’n gyfrifol am yr ail adwaith yma. A’r enw arswydus arno yw’r Storom Seitocyn. Mae cwmni Roche wedi cychwyn ar frys i ymchwilio i un o’u cyffuriau gwrth arthritis rwmatoid o’r enw Tocilzumab. Unwaith eto mae hwn wedi’i drwyddedu – ond erys y sialens o’i gynhyrchu ar lefel enfawr i gynnal profion – heb sôn am driniaeth i’r lluoedd fydd angen triniaeth dros y misoedd a’r blynyddoedd i ddod. (Mae Tocilzumab yn un o triniaethau cynllun RECOVERY.)

Fel yn 1918 bydd gwyddoniaeth o gymorth yn y pen draw. Ond yn y cyfamser bydd yn rhaid inni sylweddoli’r orfodaeth sydd ar ein gweithwyr iechyd a chymdeithasol i ddefnyddio’r ychydig dechnegau ag arferion sydd ganddynt, a sicrhau bod digonedd o’r rhai hynny ganddynt. Ein cyfrifoldeb ni fydd lleihau’r galw. Tasg anferth yr awdurdodau fydd ceisio gwneud hyn heb hau hadau Storom Economaidd fydd ond yn gwaethygu’r sefyllfa. Cadwch yn saff.


*Diweddariad (18/6/20)
Bu gryn drafodaeth ac anghytuno ynglŷn â defnydd clorocwin a hydrocsiclorocwin wrth drin cleifion Covid-19 dros y byd, gan cynnwys adroddiadau ei fod yn beryglus mewn papur yn y Lancet a’i tynnwyd yn ôl yn ddiweddarach !  Oherwydd sylwadau Trump fe aeth yn bêl-droed wleidyddol yn ogystal ag un feddygol. Tynnwyd y papur y labordy o Ffrainc yn ôl ym mis Mai. Ym mis Mai fe’i ataliwyd gan y WHO.  Canlyniad rhaglen RECOVERY oedd nad oedd o werth wrth trin cleifion Covid-19.


Pynciau: Coronafirws


Cyfeiriadau

Coronafirws: (Gweler y cysylltiadau uchod i nifer o’r ffynhonellau gwreiddiol)


<olaf nesaf>