Barn 125 (Mehefin 2019): Hel defaid, Meteor, Arogli Iechyd


Wrth imi gyrraedd Bangor yn 1976 ymunais ag Adran Biocemeg a Gwyddor Pridd y Brifysgol (neu CPGC fel y’i galwyd ar y pryd). Creadigaeth y rhyfeddol Athro William Charles Evans FRS oedd yr adran honno ac un o’i apwyntiadau ysbrydoledig oedd daearegwr o’r enw David Jenkins. Mae David yn byw o hyd yn Nyffryn Ogwen, yng nghysgod tomen Chwarel y Penrhyn. Un cymwynasgar iawn yw David, ac fe’m hysbrydolwyd ganddo i gynnwys canlyniadau o’i labordy yn y traethawd ymchwil yr oeddwn ar fin ei gyflwyno – ar destun hollol wahanol –  i brifysgol Caergrawnt. Un o’i gyd-ymchwilwyr mwyaf annisgwyl, efallai, oedd un arall o gewri Dyffryn Ogwen – John Llywelyn Williams, archeolegydd a warden Neuadd John Morris Jones (ac yn rhannu’r un “tad” a Sion Blewyn Coch!!). Yn ddiweddar, bu John yn annerch Cymdeithas Wyddonol Gwynedd am eu darganfyddiadau am natur crochenwaith Oes y Cerrig ym Môn. Trwy ddadansoddi crisialau microsgopig yn y teilchion, ‘roedd modd canfod union dPW_OH311016_quarry_02lecyn eu gwneuthuriad – ac felly ddadansoddi patrymau masnach y cyfnod. Ond y cywaith y cofiaf yn bennaf amdano oedd eu gwaith ar safle archeoleg Cefn Graeanog ger Llanllyfni yng Ngwynedd. Ers agor chwarel tywod a graean yno yn y 70au, bu cyfres o ddarganfyddiadau o’r Oes Efydd. Y diweddaraf ohonynt, yn 2016, yw enghraifft wych o fedd Pobl y Bicer. Y rhain oedd penllanw mewnlifiad yr Yamna ar draws Ewrop y soniais amdanynt a’u DNA yn ddiweddar (Barn Tachwedd 2018). Ond tystiolaeth fwy anuniongyrchol am y safle a’m hudodd ar ddiwedd y 70au. Trwy ddadansoddi dosbarthiad y mineral ffosffad yn y pridd o gwmpas olion yr hen adeiladau, roedd modd mapio lle yn union y bu cadw anifeiliaid. Roedd olion y biswail o hyd yn y tir ar ôl 4000 o flynyddoedd.

Fe’m hatgoffwyd o hyn wrth ddarllen adroddiad ym mis Ebrill yng nghylchgrawn Science1280px-Asikli-hoyuk Advances. Bu Jordan Abell o Brifysgol Columbia, Efrog Newydd, yn dadansoddi olion hŷn o lawer na rhai Llanllyfni o safle Aşıklı Höyük yn Nhwrci. Yn yr ardal hon, tua 10,000 o flynyddoedd yn ôl, dechreuodd ein cyndadau amaethu a throi cefn ar y ffordd hela-gasglu o fyw a fu’n gynhaliaeth ein hach ers ei dechrau. Dadansoddodd yr archeolegwyr bedwar haen o bridd a oedd wedi casglu dros gyfnod o ryw fil o flynyddoedd ar y safle. Nid ffosffad a ddefnyddid y tro hwn, ond mineralau eraill megis sodiwm, clorid a nitrad.  Roedd modd profi bod y rhan fwyaf yn dod o droeth (wrin) pobl neu anifeiliaid fferm. Aeth Adell a’r tîm ati i fesur crynodiad yr halwynau, ac wedi ystyried faint o ddŵr y mae dafad a dyn yn ei basio mewn diwrnod ‘roedd modd amcangyfrif maint eu poblogaeth ym mhob un o’r pedwar cyfnod. Cymharol ychydig oedd yn y ddwy haen isaf, ond yna bu cynnydd sylweddol. Amcangyfrifir y bu un anifail (dafad, gafr neu ddyn) i bob 10 metr sgwâr o’r safle.  Ffigwr sydd ddim ymhell o’r hyn a argymhellir i fugeiliaid heddiw.  Roedd ffarmio defaid ar raddfa fodern wedi cychwyn.

O Dwrci, hefyd, y daeth ail hanes a dynnodd fy sylw’r mis hwn. Ar Fedi’r ail 2015 plymiodd meteor i bentref Sariçiçek yn nwyrain y wlad.  Cofnodwyd ei lwybr wrth losgi trwy’r awyr gan gannoedd o gamerâu diogelwch.  Ffrwydrodd y garreg, a oedd yn mesur tua metr ar ei thraws,  yn deilchion a chasglwyd 343 darn o doeon a chaeau’r pentref. 209_4_vesta_mainTrwy ddadansoddi ôl ymbelydredd cosmig ar y darnau ‘roedd modd  i Peter Jenniskens o NASA amcangyfrif ei bod wedi treulio 22 miliwn o flynyddoedd yn y gofod cyn taro’r ddaear. Trwy ddadansoddi’r llwybr ‘roedd modd ei chysylltu ag asteroid o’r enw Vesta, un o’r mwyaf yn y cwmwl cylch o asteroidau y tu hwnt i’r blaned Mawrth. Yn 2011 mapiwyd Vesta gan loeren Dawn NASA. Yno canfuwyd crater Antonia, 17km o led, a ffurfiwyd wrth i rywbeth daro Vesta ryw 22 miliwn o flynyddoedd yn ôl. Y dybiaeth yw mai wrth ffurfio Antonia y cychwynnodd meteor Sariçiçek ar ei siwrnai hir i’r ddaear. Un rownd fechan yng ngêm biliards cyfundrefn yr haul. Gwelir yr hanes yng ngylchgrawn Meteorics & Planetary Science mis Mai.

Wn i ddim faint o sylw a roddid i aroglau’r ffermydd cynnar Twrci, mae’n debyg y byddai drewdod mawr yn arwydd o gyfoeth ! Ond yn yr Annals of Internal Medicine ar ddiwedd Ebrill ymddangosodd papur yn dehongli’r newid sy’n digwydd yn ein trwynau wrth inni heneiddio. Bu’n hysbys ers amser bod ein synnwyr arogli yn gwanio gydag amser a bod cyswllt rhwng graddfa’r golled a’r tebygolrwydd o farw yn ystod y deng mlynedd nesaf. Mae Honglei Chen a’i gydweithwyr ym Mhrifysgol  Talaith Michigan wedi manylu ar hyn. Eu harbrawf oedd mesur ymateb 2000 o bobol rhwng 71 a 82 oed i 12 arogl cyffredin – megis sinamon, lemwn, petrol a mwg. Dilynodd y gwyddonwyr hanes y bobl dros y tair blynedd ar ddeg canlynol. Roedd y rhai a oedd ond yn gallu clywed 8 neu lai o’r arogleuon yn 46% yn fwy tebygol o farw dros y 10 mlynedd nesaf – a 30% erbyn diwedd y 13 mlynedd – na’r rhai oedd yn sgorio’n uchel ar y prawf. Doedd dim byd newydd yma, ond ‘roedd patrwm y marwolaethau’n annisgwyl. Nid oedd cyswllt rhwng arogli a marwolaethau cancr neu glefydau’r frest – ond ‘roedd cyswllt cryf â chlefyd Parkinson a dementia, ynghyd â chyswllt gwan â chlefydau’r galon. Hyn yn arbennig ymysg pobl oedd yn gyffredinol iach ar ddechrau’r prosiect. Roedd modd dangos nad colli archwaeth at fwyd wrth fethu â’i flasu oedd yn gyfrifol am hyn. Dadleua’r awduron y dylid mesur a phrofi grym arogli unigolion wrth iddynt heneiddio er mwyn rhagweld a lliniaru’r clefydau hyn yn gynharach.

Tybed beth fyddai ymateb eich meddyg wrth ichi ofyn am brawf felly y tro nesaf yr ewch i glinig “Person Iach” ?


Pynciau: Hel defaid, Meteor, Arogli Iechyd



Cyfeiriadau

Hel defaid
J. T. Abell, J. Quade, G. Duru, S. M. Mentzer, M. C. Stiner, M. Uzdurum and M. Özbaşaran. (2019)  Urine salts elucidate Early Neolithic animal management at Aşıklı Höyük, Turkey.
Science Advances  5 (4), eaaw0038

Meteor
Ozan Unsalan,  Peter Jenniskens ac eraill. (2019)  The Sariçiçek howardite fall in Turkey: Source crater of HED meteorites on Vesta and impact risk of Vestoids. Meteorics and Planetary Science 54 (5) tud 953-1008

Arogli Iechyd
Bojing Liu,  Zhehui Luo, Jayant M. Pinto, Eric J. Shiroma, Gregory J. Tranah, Karin Wirdefeldt, Fang Fang, Tamara B. Harris, Honglei Chen. (2019) Relationship Between Poor Olfaction and Mortality Among Community-Dwelling Older Adults: A Cohort Study. Ann Intern Med. 170 (10) tud 673-681.


<olaf nesaf>