Barn 110 (Nadolig 2017): Truffe, Cŵn, Trefn Ffyrdd

Pynciau: Truffe, Cŵn, Trefn Ffyrdd


A fydd arogl truffles yn llenwi’ch cegin ddydd Nadolig tybed ?  Nage, nid y peli bach siocled llychlyd diflas ond y ffwng go iawn – sy’n edrych yn hynod o debyg iddynt. Mae sawl ffordd o’u paratoi. Gratio ychydig ohonynt a’u cymysgu â menyn, er enghraifft. Y blas yn hyfryd ar fisgedi caws yn ôl y sôn. Rhaid cyfaddef nad ydym yn gwneud hyn bob blwyddyn yn Sychnant. Un rheswm yw’r gost. Dyma un o fwydydd druta’r byd.  Buasai John Siop wedi medru codi ryw £1500 y cilo am Druffe noire du Périgord. Problem arall yw eu bod yn prinhau. Mewn papur yn y cylchgrawn Nature Climate Change, yn ôl yn 2012, datgelodd Ulf Büntgen a Simon Egli bod y sychdwr cynyddol o amgylch Môr y Canoldir yn sgil Newid Hinsawdd wedi lleihau’r cynhaeaf yn gyson ers y 1970au. Yn Aragon, Périgord, Piedmont ac Umbria  – prif ardaloedd y cnwd (ac enwau sy’n sawru o’r canol oesoedd) – roedd modd cysylltu’n uniongyrchol gofnod y tywydd, y cynhaeaf a lled y cylchoedd blwydd yng nghyffion y coed derw sy’n llety i’r ffwng. Yn eu herthygl sonnir am symud y diwydiant i’r Swistir. Dim syndod, gan mai ym Mirmensdorf ger Zürich yr oedd  Büntgen ac Egli yn gweithio. Ond efallai na fydd rhaid i olynydd John Siop fynd mor bell â hynny o hyn allan. Mewn cydweithrediad â Büntgen, sydd bellach yn Adran Ddaearyddiaeth Prifysgol Caergrawnt, mae cwmni Mycorrhizal Systems Ltd o Hebden Bridge wedi llwyddo i’w tyfu mewn perllan yng Ngwent. Yn 2008 heuwyd yno sboraua gafwyd ger gwreiddiau coed Deri Môr y Canoldir. O’r diwedd, fis Mawrth eleni, dechreuodd cynffon Bella’r ci, a hyfforddwyd i adnabod arogl y Truffe, ysgwyd. Roedd y ffrwyth tanddaearol wedi cyrraedd. Cyhoeddwyd y canlyniadau yn y cylchgrawn Climate Research ddechrau Tachwedd. Y Truffe mwyaf gogleddol yn y byd. Un canlyniad da, prin, i Newid Hinsawdd.  Gobeithio na fydd Arlywydd yr Unol Daleithiau yn cael clywed am hyn.

Nid yng Nghymru yn unig y bu’r ymgyrch. Ers y 1990au bu cystadleuaeth o ochr arall y byd. Ond diddorol oedd darllen mai Mrs Gwynneth Williams a’i gŵr o Launceston yn Tasmania a ddaeth o hyd i’r Truffe mwyaf yno yn ôl yn 2010. (Roedd yn pwyso 1.084 kg). Y Cymry ar y blaen yno hefyd, mae’n amlwg !

Yn draddodiadol, moch a chŵn, fel Bella, a ddefnyddir i ddod o hyd i’r ffwng gwerthfawr yma. Mae dawn eu trwynau’n enwog. Fe gredid ers canrifoedd, er enghraifft, bod gan gŵn y ddawn i glywed arogl ofn.  Yn rhifyn diweddaraf Animal Cognition, ceir erthygl gan Biagio D’Aniello a’i gydweithwyr ym Mhrifysgol Napoli, yn profi gwirionedd yr hen goel hon. Casglwyd chwys oddi ar wirfoddolwyr a oedd wedi gwylio ffilmiau hapus, arswydus neu niwtral eu hemosiwn. Cyflwynwyd y samplau i gŵn wrth bwyso a mesur eu hymddygiad a chyflymder eu calonnau. Gwelwyd mwy o adweithiau tyndra yn y cŵn a glywodd yr aroglau “ofn”. Curai eu calonnau yn gyflymach, tueddent i osgoi estroniaid a chwilio am fwythau gan eu perchnogion. Ail sylw ar gyfer dydd Nadolig, felly:  mynnwch gawod ar ôl edrych ar yr Hammer House of Horror, os ydych am gadw Mot yn dawel.

Ond os ydych ym meddwl mai chi sydd mewn rheolaeth, gwell darllen am lansiad pecyn meddalwedd diweddaraf Alibaba, y cwmni gwerthu-ar-lein enfawr o Tsieina.  Ers 12 mis bu Alibaba yn casglu data ar raddfa enfawr ar ffurf ffilmiau camerâu traffig, y cyfryngau cymdeithasol, data trafnidiaeth ac ati yn ninas 9 miliwn o drigolion Hangzhou yn nhalaith arloesol Zhejiang. Y bwriad yn y pen draw yw defnyddio Deallusrwydd Artiffisial (AI) i wella llif y bywyd dinesig yno. Mae arno wir arlliw ffilm Wyddonias. Enw’r prosiect yw Ymennydd y Ddinas. Trwy ddefnyddio cannoedd o filoedd o gamerâu mae’r Ymennydd yn medru dilyn bron pob car ar bob stryd bob munud o’r dydd. Canfyddir damwain, tagfa a pharcio anghyfreithlon y foment y digwydd, ac anfonir heddlu i ddatrys y broblem. Bob dydd cyrhaedda tua 500 rhybudd o’r fath y ganolfan. Ar ben hyn, mae’n caniatáu dilyn troseddwyr trwy’r ddinas cyn eu dal. Mae modd darogan llif traffig 10 munud ymlaen llaw yn gywir  92% o’r amser. Fel hyn y mae modd cyfarwyddo goleuadau traffig ac anfon negeseuon i yrwyr unigol iddynt gynllunio eu teithiau. Ar gyfartaledd, dros y flwyddyn cyflymwyd pob taith car yn y ddinas o ryw 10%. Pwysicach fyth yw’r arbed tanwydd a’r osgoi llygredd awyr sy’n dilyn.  Ym mis Hydref lansiodd Alibaba y feddalwedd City Brain yn fyd eang. Cofiaf i Ddinas Bangor gyflwyno cynllun unffordd integredig syml dros ddegawd yn ôl  ger yr adeilad lle bûm yn gweithio – bu’n llwyddiant ar raddfa fechan. Mae cwmni Alphabet, perchnogion Google, yn gweithio gyda dinas Toronto ar drefn Ddeallus debyg – ond nid eto ar raddfa anferthol Hangzhou.  Fel cynifer o ddatblygiadau’r oes, efallai nad y dechnoleg sy’n cyfyngu ar y gallu i gyflwyno cyfundrefnau o’r fath ond y gymdeithaseg. Yn Tsieina nid yw rheolaeth ag arolygiaeth ganolog o bob agwedd ar fywyd yn broblem. Yno, felly, y rhoddir cyfundrefnau o’r fath ar brawf. Sefyllfa bur wahanol sydd gennym yn y Gorllewin. Ond yn sicr y technolegau hyn fydd rhan o’r ateb i lanhau ein planed.

Ond efallai nad ydy hi mor wahanol â hynny yn y Gorllewin. Wedi’r cyfan, mae pob ci (a chath ?) yn meddu ar y ddawn i fonitro ein meddyliau cudd. Pwy a ŵyr pa ddefnydd a wneir o’r wybodaeth sydd    ganddynt?  Mwynhewch yr Ŵyl – gyda, neu heb, y Truffe !


Cyfeiriadau:
Truffe: Périgord black truffle cultivated in the UK for the first time. Cambridge University Research News  http://www.cam.ac.uk/research/news/perigord-black-truffle-cultivated-in-the-uk-for-the-first-time
(Papur llawn: Paul Thomas and Ulf Büntgen. ‘New UK truffle find as a result of climate change.’ Climate Research (2017). https://DOI.org/10.3354/cr01494.)

Cŵn: Interspecies transmission of emotional information via chemosignals: from humans to dogs (Canis lupus familiaris)  D’Aniello, B., Semin, G.R., Alterisio, A. et al. Anim Cogn (2017). https://doi.org/10.1007/s10071-017-1139-x

Trefn Ffyrdd: A smart city in China tracks every citizen and yours could too. New Scientist NEWS & TECHNOLOGY  25 Hydref 2017 https://www.newscientist.com/article/2151297-a-smart-city-in-china-tracks-every-citizen-and-yours-could-too/