Barn 91 (Chwefror 2016)

Bu farw David Bowie ychydig ddiwrnodau ar ôl imi weld perfformiad gwych Seiriol Davies o’i How To Win Against History, hanes Henry Cyril Paget – pumed Ardalydd Môn. Mae colofn Barn Beca Brown mis Tachwedd hefyd o hyd yn y cof ac mae sawl sefydliad crefyddol – yr Eglwys Anglicanaidd ymysg y diweddaraf   – yn ymrafael â’r pwnc. Yn ddiau, diffiniadau rhywioldeb yw un o bynciau mawr y blynyddoedd hyn.  A minnau wedi cyffwrdd yn ysgafn â’r mater y mis diwethaf, tynnwyd fy sylw dros y Nadolig at erthygl ddadlennol yn PNAS. Adroddiad yw am gasgliad astudiaethau gan dîm o wyddonwyr newrobioleg o Tel Aviv, Leipzig a Zurich. Craffodd y tîm ar 1400 scan ymennydd unigolion 13 i 85 oed i ganfod a oedd modd diffinio ymennydd benywaidd ac ymennydd gwrywaidd o’r lluniau. Canfuwyd 29 cyd-rhan y mae eu maint yn gysylltiedig â hunan ymwybyddiaeth y naill neu’r llall. Y dybiaeth oedd y byddai dynion yn meddu ar y cydrannau “gwrywaidd” yn bennaf, a’r merched y rhai “benywaidd”.  Ond o’r astudiaeth, dim ond rhwng 0 a 8% (gan ddibynnu ar yr union ddiffiniadau) yn unig oedd yn hollol un-rhyw. Nid dau fath o ymennydd sydd, ond matrics cymhleth. Yn arwyddocaol, nid oes unrhyw gyfuniad o gydrannau “gwrywaidd” sy’n dynodi dynion. Er bod ganddynt, ar gyfartaledd, fwy o gydrannau gwrywaidd na merched, nid oes modd darogan pa ddetholiad arbennig fydd ganddynt o adnabod rhyw unigolyn. (Yr un yw’r sefyllfa ymysg merched.)  Nid yw papur Daphna Joel a’r tîm (sydd â’r teitl bendigedig, Sex beyond the genitalia: The human brain mosaic) yn dadansoddi gweithgareddau ac oblygiadau y cydrannau gweledol i ymddygiad, ond y tebygolrwydd yw y daw’r canlyniadau hyn ymhen amser. Noda nifer sydd wedi ymateb i’r adroddiad, bod yn rhaid i rywogaeth, megis dynoliaeth, sy’n dibynnu ar ryw i genhedlu, ar fodd o adnabod rhyw cenhedlu biolegol unigolyn. Mae hyn yn greiddiol i’r esboniad Darwinaidd o oroesiad ac yn mynd â ni i diroedd ansicr iawn. Y rhywogaeth ac nid yr unigolion sy’n goroesi – nid oes rheidrwydd i bob aelod genhedlu i’r hil barhau. Y duedd yn ein cymdeithas yw priodoli nifer fawr o dueddiadau ac ymddygiad i’r sbectrwm un dimensiwn dyn – dynes. Y duedd wedyn yw derbyn, ond drwgdybio’r, ychydig rai sydd yn y canol.  Meibion o Fawrth a merched o Wener, onide ? Pwysigrwydd y papur hwn yw dangos, os oes o hyd angen gwneud hynny, mai cwmwl aml ddimensiwn yw’r ffactorau hyn. Rhaid datgysylltu’r stereoteipiau ymddygiad  i ddeall cymdeithas. Rhaid derbyn bod y rhan fwyaf ohonom yn llythrennol ar blanedau eraill ac yn ceisio ennill yn erbyn hanes.

Weithiau teimlaf fy mod yn osgoi ambell bwnc amserol a chreiddiol yn y golofn hon am fy mod yn ofni ei bod yn “dôn gron”. Ffeithiau ydynt sydd wedi’u hen dderbyn gan wyddonwyr – ond sydd yn hynod anghyfleus i’r rhai hynny sydd wedi cymryd awenau ein cymdeithas. Oblygiadau gwresogi byd eang anthropomorffig yw un, wynebu byd heb antibiotigion yw un arall. Mae canlyniad anochel gorddefnyddio antibiotigion yn gyfarwydd i wyddonwyr biofeddygol ers yr 1960au a chyn hynny. Er hynny, fis Rhagfyr cyhoeddodd Gweinyddiaeth Bwyd a Chyffuriau’r Unol Daleithiau (yr FDA) fod cynnydd o 23% arall wedi bod yn y defnydd o antibiotigion mewn amaethyddiaeth yn y blynyddoedd rhwng 2009 a 2014. Y rhan fwyaf o hynny nid i drin clefyd ond i gynyddu cynnyrch masnachol cig. Nid yw’r cyhoedd yn gyffredinol fawr doethach. Yn ôl NICE, y corff annibynnol sy’n tafoli gwerth-effeithiolrwydd cyffuriau yng Ngwledydd Prydain, mae 90% o ddoctoriaid yn teimlo o dan bwysau i ddosbarthu antibiotigion gyda 97% o’r cyhoedd sy’n gofyn amdanynt yn eu cael.  Rhan, mae’n debyg, o “Feddygaeth Amddiffynnol”, sef y camau y mae’n rhaid i bob meddyg eu cymryd i leihau’r tebygolrwydd y caiff ei  erlyn am benderfyniad anghywir yn ei waith. O ganlyniad ni fydd ryw chwarter o’r presgripsiynau a ddosberthir o unrhyw werth i’r rhai sy’n eu derbyn – ond byddant yn prysuro’r dydd y daw grym y cyffuriau arbennig yma i ben.  Yn yr un cyd-destun, bob tro y clywn am ein Cynulliad Cenedlaethol yn ymateb i ymgyrch am ryw gyffur trwy wrthod awgrym NICE, rhaid cofio nad ar hap a mympwy y daw NICE i’w benderfyniadau gwreiddiol.  Beth ellir ei wneud i godi mater antibiotigion uwchlaw dyheadau hunanol ?  Nid yw’n ymddangos bod holl gyhoeddusrwydd MRSA (sef gwrthiant un math o facteriwm i antibiotig pwysig) wedi cael llawer o ddylanwad ar farn y cyhoedd. Tybed a fydd dau gyhoeddiad hanesyddol dros y mis diwethaf yn fwy llwyddiannus ? Y cyntaf, ym mis Rhagfyr cyhoeddwyd bod bacteria sy’n cario genynnau i wrthsefyll yr olaf o’r cyffuriau gobaith olaf, polymyxin, wedi’u darganfod yn Tsiena a Denmarc. Bellach mae modd i facteria cyffredin sy’n heintio’n perfedd, ein system ddŵr a’n gwaed ddatblygu gwrthiant i bob antibiotig sydd ar gael. Pa mor hir fydd hi cyn i’r rhain gyrraedd Cymru tybed ? Eisoes digwyddodd rhywbeth tebyg i un haint a aeth o fod yn arswyd cymdeithasol i fod yn destun jôcs ysgol dros gyfnod effeithiolrwydd penisilin. Ym mis Ionawr cyhoeddodd Sally Davies, Prif Swyddog Iechyd Lloegr, fod math o’r bacteriwm Gonorrhoea sy’n gwrthsefyll antibiotigion wedi’i ddarganfod yn Leeds y llynedd. Efallai mai dyma fydd y pla heb fodd i’w drin cyntaf yng Ngwledydd Prydain yn yr oes fodern. Y neges i ddoctoriaid yw iddynt gymryd gofal arbennig â’r achosion hyn – a defnyddio sawl cyffur gyda’i gilydd i leihau cyflymder lledaenu’r gwrthiant hwn. Mae oblygiadau cymdeithasol y ffaith mai clefyd gwenerol fydd un o’r epidemigau cyntaf o’r math hwn yn tanlinellu pa mor eang ei dylanwad fydd diwedd Oes yr Antibiotigion.

A newid hinsawdd ?  Teimlaf na fydd trwch y boblogaeth yn cymryd hyn o ddifrif tan y byddant yn gweld eu biliau yswiriant yn cynyddu o’r herwydd. Ym mis Ionawr cyhoeddwyd y diweddaraf o astudiaethau sy’n ceisio gosod mesur ar debygolrwydd dylanwad newid hinsawdd ar ddigwyddiadau unigol.  Defnyddiodd Friederike Otto o Brifysgol Rhydychen dair model gwahanol i ddisgrifio hinsawdd ar lefel byd, cyfandir a lleol. Daeth i’r casgliad bod stormydd, megis Desmond, Eva a Frank a adawodd eu hôl ar ogledd Lloegr – a Thal y Bont, Bangor – yn 40 mwy cyffredin nag oeddent yn y gorffennol.  Dyma’r fath o wybodaeth y bydd yr holl gwmnïau yswiriant yn medru’i gynnwys yn eu modelau risg wrth osod premiymau ar unigolion – a’i hysbysebu felly.  Rhywbeth y bydd pob un ohonom yn ei ddeall – beth bynnag yw patrwm mosaic ein meddyliau !


Pynciau: Yr Ymenydd, Antibiotigion, Newid Hinsawdd