Barn 27 (Medi 2009): Lloriau symudol, Calon sbâr, Osôn a Newid Hinsawdd, Canu grwndi, Pawen Cath, Coperniciwm

O’r diwedd cefais yr ateb i un o gwestiynau mawr hedfan o gwmpas y byd.  Ai’r peth gorau yw manteisio ar y llawr symudol yn y meysydd awyr neu lusgo’r cesys ar hyd llawr cyffredin y coridorau ? Droeon cefais ras ddirgel gyda theuluoedd estynedig yn blocio’r rhubanau hir a chyrraedd y giât awyr yn chwys domen. Daeth yr ateb gan fathemategydd o Brifysgol Princeton sy’n ysgrifennu yn y cylchgrawn safonol Chaos. Creodd Manoj Srinivasan fodel cyfrifiadurol sy’n awgrymu ein bod yn ddiymwybod yn arafu i gerdded ar hanner cyflymder y llawr symudol wrth gamu arno. Nid yn unig y mae ein synnwyr yn ceisio arbed egni inni – ond mae’n ceisio cysoni’r negeseuon sy’n dod o’r coesau â’r rhai sy’n dod o’n llygaid.  O ganlyniad, hyd yn oed os nad oes rhwystr yn ein ffordd dim ond ychydig yn gyflymach y symudwn o’i gymharu â defnyddio’r llawr cyffredin. Fel arfer os ydy’r teulu yna o’ch blaen, man a man inni sefyll yn llonydd a mwynhau munud neu ddwy o orffwys pur. Bydd hyn hefyd yn gymorth wrth gamu oddi arno pan gyrhaeddwn y terfyn. Dywed Seth Young o Brifysgol Talaith Ohio, a fesurodd symudiadau teithwyr ym meysydd awyr San Francisco a Cleveland, mai’r lloriau hyn yw’r unig ffurf o drafnidiaeth sy’n arafu, yn hytrach na chyflymu, symud !

Ffordd mwy dramatig o orffwyso o leiaf rhan o’ch corff fyddai defnyddio calon sbâr i ysgafnhau baich y gyntaf.  Yn ddiweddar gwnaethpwyd hyn am y tro cyntaf   i ferch ifanc gan y llawfeddyg blaenllaw, Magdi Yacoub. Pan nad oedd ond dwy oed, methodd calon Hannah Clark o Aberpennar a rhoddwyd iddi galon o gorff babi pum mis oed heb dynnu’r un fethedig.  Dros y deng mlynedd nesaf cryfhaodd ei chalon ei hun – ond datblygodd gancr yn sgil y cyffuriau gwrth-wrthodiad angenrheidiol. Mewn rhifyn diweddar o’r Lancet, mae Yacoub yn disgrifio sut y tynnwyd y galon gynorthwyol. Bellach mae Hannah yn iach ac yn rhydd o’r cyffuriau cryfion.  Fel yr adroddais yn rhifyn diwethaf Barn, mae rhestr aros sylweddol am drawsblaniadau calon. Dywed y llawfeddygon yn yr achos yma y byddai modd defnyddio, dros dro, organau o  roddwyr ifanc iawn, na fyddai modd eu defnyddio am dymor hir. Cam bychan, efallai i rywbeth da ddeillio o drasiedi.

Nid dim ond ym myd meddygaeth y ceir y fath gydberthynasau cymhleth. Ar ddiwedd mis Mehefin cyhoeddwyd adroddiad annisgwyl yn cysylltu’r twll enwog yn yr haen osôn ag anallu cefnforoedd y De i amsugno carbon deuocsid o’r awyr.  Mae’r amsugniad hwn yn rhan bwysig o’r prosesau a fydd, gobeithio, yn araf ddadwneud llanastr newid hinsawdd. Ond dros y degawdau diwethaf nid yw’r broses wedi bod mor effeithiol ag y disgwylid. Sylweddolwyd bod hyn yn cyd-daro a’r colli osôn yn yr uwch-awyrgylch ers y 70au oherwydd defnydd dyn o’r cemegolion CFC sydd bellach wedi eu gwahardd yn sgil cyfres o gytundebau ers 1989. Ond beth yw’r cysylltiad ?  Gwyddom fod diffyg osôn yn galluogi mwy o oleuni’r haul i gyrraedd y rhan isaf o’r awyr sy’n gyfrifol am y tywydd. Mae hyn yn cryfhau’r gwyntoedd gorllewinol parhaus sy’n chwipio moroedd y De. Yn eu tro mae’r rhain yn cryfhau ceryntau’r cefnforoedd ac yn codi’r dyfroedd dyfnion – sy’n llawn carbon deuocsid – i’r wyneb. Nid oes modd i’r dyfroedd hyn amsugno mwy o’r awyr.   Pwy feddyliai y byddai ein defnydd o chwistrell ogla’ da ddeng mlynedd ar hugain yn ôl wedi arwain at ein patrymau tywydd ansefydlog ?

Efallai fod cathod hyd yn oed yn fwy anodd eu deall na’r tywydd. Ond teflir cryn oleuni ar ddwy wedd arnynt mewn pâr o erthyglau a gyhoeddwyd ym mis Gorffennaf.  I’r rhan fwyaf ohonom rhywbeth braf yw clywed cath yn canu grwndi. Ond efallai, yn enwedig os nad oes gennych gath, nad ydych yn sylweddoli bod sawl math o’r canu hwn. Pan fônt yn erfyn bwyd, mae tinc arbennig yn y grwndi.  Mewn un adroddiad, disgrifiodd tîm o hanner cant o wirfoddolwyr y sŵn hwn fel un  llai pleserus na’r grwndi arferol. O’i ddadansoddi, gwelwyd mai yn yr ystod 220 i 520 Hertz yr oedd y signal ymbil. Ar y piano, byddai hwn yn ymestyn o A o dan C-ganol i’r C nesaf i fyny.  Pam, felly, bod hyn yn creu ymateb anniddig ynom ? Yr ateb, mae’n debyg, yw bod y cathod wedi dysgu efelychu ein babis ni ein hunain sy’n crio yn yr ystod 300 i 600 Hertz.  Cewch brofi hyn eich hun os oes gennych gath, babi sy’n crio a phiano !

Yr ail berl cathaidd oedd dysgu bod pob cath yn tueddu i ddefnyddio dim ond un bawen wrth ymestyn am y bwyd ar ôl iddo gyrraedd. Nid yn annhebyg i’n dewis ni o’n llaw dde neu chwith. Mewn arbrofion, dangosodd Deborah Wells a Sarah Millsopp, o Brifysgol Queen’s ym Melfast fod cathod benyw yn fwy tebygol o ddefnyddio eu pawennau de, tra bo’r rhan fwyaf o’r  cwrcathod yn llawchwith.

Yn ei ddinas enedigol, Toruń, mae cerflun y seryddwr Copernicws yn defnyddio ei law dde i bwyntio at y planedau. Fel cemegydd sydd â diddordeb mewn seryddiaeth, cefais wefr o ddeall mai ar ôl y Pwyliad hwn o droad yr unfed ganrif ar bymtheg y bwriedir enwi’r elfen gemegol ddiweddaraf – elfen 112. Dewiswyd yr enw gan y tîm o Ddarmstadt yn yr Almaen a greodd yr atom gyntaf o’r elfen artiffisial hwn yn 1996. Eleni cadarnhawyd y darganfyddiad can y corff rhyngwladol perthnasol ac aed ati i’w bedyddio.  Fel yn achos y cyhoeddiad hollbwysig mewn priodas bydd y corff rhyngwladol yn gofyn i’r byd am y chwe mis nesaf a oes unrhyw reswm (megis ystyr anweddus mewn rhyw iaith arall) i beidio â’i alw’n Coperniciwm – neu “Cp”, i’w gyfeillion.