Barn 23 (Ebrill 2009): HIV, Argraffu Esgyrn,

Yn 2007 bu farw 2 filiwn o AIDS a syrthiodd 2.7 miliwn arall i’w grafangau o’r newydd. Nid yw’r pla ofnadwy hwn yn cilio er gwaethaf holl ymdrechion y chwarter canrif ddiwethaf.  Nid oes brechiad, mae’r cyffuriau lled-effeithiol yn ddrud, anodd eu dosbarthu i’r trydydd byd ac mae iddynt sgil effeithiau.  Eto, bu un stori o obaith yn ddiweddar. Iachawyd dyn yn yr Almaen yn llwyr o’r clefyd. Yn anffodus,  o dan amgylchiadau sy’n anodd eu hailadrodd. Bu si am y peth ers mis Tachwedd, ac ym mis Chwefror cyhoeddwyd y manylion yn y New England Journal of Medicine.  Os nad oedd AIDS yn ddigon o bwn i’r claf arbennig yma, ‘roedd ganddo hefyd Liwcemia. Ond  roedd yn ddyn arbennig o ffodus. Roedd HIV wedi trechu ei system imiwnedd yn llwyr – ond ‘roedd modd rhoi system imiwnedd newydd sbon iddo – un a oedd yn medru gwrthsefyll y firws.  Ddwy flynedd ar ôl y driniaeth mae, bellach, yn hollol rydd ohono. Yn wraidd i’r hanes, deng mlynedd yn ôl sylweddolwyd fod ambell berson yn medru gwrthsefyll HIV yn naturiol. Yn ein celloedd mae dau gopi o bob gennyn, un wedi’i etifeddu o’n mam a’r llall o’n tad. Yn aml, dim ond un sy’n gweithio – ond mae hynny’n ddigon weithiau i wneud drwg – fel yn achlysur y gennyn CCR5.  Swyddogaeth hwn yw gwahodd y firws HIV i mewn i gelloedd gwyn y gyfundrefn imiwnedd.   Mae gan y rhai hynny sy’n gwrthsefyll y firws ddau gopi diffygiol.  Yn achos yr Almaenwr, pan ddilëwyd ei system imiwnedd, fel rhan o’r driniaeth i’w liwcemia, daethpwyd o hyd i roddwr mêr esgyrn a oedd heb yr un gennyn CCR5 gweithredol. Wedi’r trawsblaniad, ymsefydlodd y celloedd arbennig yma gan wella’r liwcemia – ac yna gweithredu yn erbyn yr HIV.  Yn anffodus, mae rhoddwr addas yn brin beth bynnag, ac mae dod o hyd i un sy’n cario’r ddwy CCR5 gwallus yn brinnach fyth.  Ar ben hyn oll, ystyrir bod trawsblannu mêr esgyrn i glaf nad yw’n dioddef o gancr  yn codi materion moesol. Felly nid yw’r broses yn un ymarferol yn gyffredinol – ond daw llygedyn o obaith o’r ffaith fod modd trosglwyddo  iachâd yn y modd hwn. Yn awr, mae sawl labordy yn chwilio am ffyrdd mwy ymarferol i ymyrryd á gweithgaredd CCR5 trwy ffurfiau eraill o therapi genynnol.

Yn y cylchgrawn Tissue Engineering yn Chwefror soniwyd am fath arall o drawsblannu. Mae’n debyg fod bellach modd creu esgyrn y bawd trwy eu hargraffu ar argraffydd tri dimensiwn ! Darllenais hyn â diddordeb mawr gan fy mod yn cael trafferth â’m hargraffydd syml dau ddimensiwn. Gweithia’r argraffydd hynod yma yn union fel Inkjet ond ei fod yn gosod un haen ar ôl y llall ar ben ei gilydd nes creu’r gwrthrych cyfan.  Yn yr achlysur hwn yr “inc” oedd cymysgedd o galsiwm ffosffad a pholymer naturiol o esgyrn. Fel canlyniad argraffwyd asgwrn cyfan. Ond megis asgwrn Adda, bu rhaid ei fywiocáu. Gwnaethpwyd hyn trwy ei chwistrellu â chelloedd o’r enw ostioblastau o fêr esgyrn a oedd yn weddill ar ôl  triniaethau ail greu clun. Yna claddwyd y rhain yng nghefnau llygod a’u meithrin yn union yr un modd ag y meithrinwyd y clustiau enwog ar gefn llygod tebyg yn ôl yn 1997.  Nid yw Christian Weinand o Ysbyty Insel yn y Swistir wedi trawsblannu bodiau i bobl sydd wedi colli eu bodiau eto – ac i wneud hynny byddai rhaid hepgor y llygod a’u tyfu in situ – ond mae’n gobeithio gwneud hyn yn y dyfodol agos.

Peth meddal yw bawd – ond pethau caled iawn sydd gan Zicheng Pan o brifysgol yn Shanghai dan sylw. Tan yn ddiweddar, roedd diemwntau yn enwog am fod y pethau caletaf; 10 ar y sgêl “Mohs” a ddefnyddir i fesur y briodoledd hon. Yna crëwyd “hyperdiemwnt” trwy ddefnyddio’r nano-dechnoleg sydd mor wrthun i’r Tywysog Charles. Ond bellach mae’r Dr Zicheng yn credu ei fod wedi darganfod sylwedd naturiol sy’n galetach fyth. Enw’r sylwedd yw lonsdaleit sydd, fel diemwnt, wedi’i gyfansoddi o garbon.  Trwy ddefnyddio rhaglen gyfrifiadur i ddarogan ei ymddygiad mae’n ymddangos ei fod yn 58 % yn galetach na diemwnt. Y broblem yw bod lonsdaleit, a fedyddiwyd ar ôl y wraig gyntaf i’w hurddo’n gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1945, mor brin fel na fu modd hel digon i’w brofi’n uniongyrchol eto. Y cam nesaf fydd creu digon yn y labordy i’w gweld. Ond, mae’n debyg,  bydd yn rhaid bodloni ar fodrwyau dyweddïo diemwnt am y tro.

Breuddwyd pob un â’i modrwy newydd diemwnt ar ei llaw yw y bydd y berthynas yn para am byth. Efallai y bydd astudiaeth ddiweddar o gyflwr etifeddol o’r enw Syndrom Williams o gymorth yn hyn o beth. Mae plant sy’n dioddef o’r cyflwr llawn yn or-gyfeillgar gyda phobl sy’n hollol estron iddynt. Byddant yn mynd at bobl nad ydynt erioed wedi’u gweld o’r blaen ac edrych yn syth i fyw eu llygaid. Er hyn maent yn aml yn methu’n llwyr â chynnal perthynas hirhoedlog gyda neb.  Ond yn awr daethpwyd o hyd i ferch ifanc â’r syndrom oedd yn rhydd o’r anhawster hwn. O’i chymharu â dioddefwyr nodweddiadol, gwelwyd bod ganddi un gennyn arbennig sydd fel arfer ar goll pan geir y  cyflwr. Credir bod y genyn hwn – GTF2I – yn chwarae rhan mewn ymddygiad cymdeithasol arferol. Nid yw’n hysbys eto [tecst ar goll] Pwy a ŵyr ? Efallai y bydd yr hyn y mae’n ei gynhyrchu ar werth gyda phob modrwy lonsdaleit yn y dyfodol !