Barn 131 (Chwefror 2020): Lloeren Parker, Ocsigen y Ddaear, Esgyrn Glust


throne-of-blood-death-480Ar ddiwedd ei fersiwn ffilm o’r ddrama Macbeth (Gorsedd Waed; 蜘蛛巣城  Kumonosu-jō), mae gan y cynhyrchydd, Akira Kurosawa, olygfa o’r gwrth-arwr yn wynebu ei dynged yn unig o flaen fforest o filwyr y gelyn. Ei arfbais bren eisioes yn llawn saethau a niwl Mynydd Fuji yn amgáu am ei goesau. Fe’m hatgoffwyd o’r ddelwedd gan lun NASA o’i Lloeren Haul Parker yn agosáu at wyneb yr haul. Antena’r llong yw’r saethau, wal dân wyneb yr haul yw byddin y gelyn a thafodau tanllyd yr haul yw’r niwl sy’n bygwth llyncu’r lloeren. Rhithwir yw’r ddelwedd, wrth gwrs.  Nid oes ffotograffydd i dynnu llun y lloeren Parker bellennig – er y duedd ddiweddar i roi modd i holl robotiaid y gofod dynnu hunluniau. Mae NASA wedi gosod llun o’r lloeren yn erbyn delwedd ddramatig ein seren. Ym mis Hydref cyrhaeddodd Parker  15.4 miliwn milltir o wyneb yr haul – yr agosaf erioed i wrthrych o waith dyn parkerwneud hynny.  Ychydig sylw a gafodd y fenter hon i’r haul o’i gymharu â’r robotiaid sy’n cropian ar wynebau’r lleuad ac ambell blaned yn ddiweddar. Tybed am mai oherwydd ei bod yn anodd meddwl am fod dynol yn gwneud yr un siwrnai ?  Mae hyn yn eironig gan fod ymddygiad yr haul yn llawer pwysicach i’n cymdeithas fodern na holl gampau’r planedau – er gwaetha’r holl dudalennau horosgop. Mater o amser yn unig yw hi cyn y bydd un o echdoriadau’r haul yn diffodd ein gridiau trydan, lloerennau a’r we. Gwyddom i storm enfawr daro’r ddaear yn 1859. Effeithiodd Digwyddiad Carrington yn sylweddol ar systemau telegraff syml y dydd. Yn 2013 amcangyfrifwyd gan gwmni Lloyds y byddai storm debyg heddiw yn arwain at ddifrod o $0.6 i 2.6 driliwn yn yr Unol Daleithiau yn unig. Mae stormydd llai yn weddol gyffredin ac yn niweidiol ar raddfa lai.

Rhwng 1975 a 1981 cylchodd lloerennau Helios A a B ryw 28 miliwn milltir o’r haul a dysgwyd gryn dipyn am natur y gwyntoedd solar – a grybwyllwyd yn gyntaf gan Eugene Parker yn 1958. Ond er mwyn dysgu mwy, rhaid “hedfan” yn agosach. (Camodd Helios lai na thri chwarter y 91 miliwn milltir sy’n gwahanu’r ddaear oddi wrth yr haul.) Yn annisgwyl, efallai, er gwaethaf ei rym disgyrchiant enfawr, mae’n llawer mwy anodd cyrraedd yr haul nag yw dianc rhagddo i’r cyfeiriad arall – fel y gwnaeth Voyager 1 a 2 yn ddiweddar. Y broblem yw bod y ddaear a phopeth arni yn symud mor sydyn yn ei gylchdro (tua 67,000 mya; rhaid dim ond cynyddu hyn i 94,000 mya ar bellter y ddaear i ddianc o ddylanwad yr haul). I arafu mae’n rhaid mynd ar gyflymder mawr i’r cyfeiriad arall.  Bu rhaid i Helios B gyrraedd 160,000 mya – y record ar hyn o bryd – i gyflawni ei dasg. Bwriad NASA yw i Parker gyrraedd pwynt 3.7 miliwn milltir o ganol yr haul. Nid oes roced yn bodoli a all wneud hyn ar ei phen ei hun. Felly bydd angen defnyddio disgyrchiant y blaned Gwener – megis ffon dafl – saith o weithiau. Trwy hynny, erbyn 2025 bydd yn symud ar gyflymder o 430,000 mya – record newydd – ar ei phwynt agosaf i’r haul. Afraid dweud mai un o sialensiau’r daith yw gwarchod systemau electronig y lloeren oddi wrth ymbelydredd a gwres yr haul, sy’n gallu llosgi croen dyn a bygwth cancr dros 91 miliwn o filltiroedd a thrwy awyrgylch gwarchodol.  Mae ganddi “barasol” hynod 4 modfedd o drwch a fydd yn cynnal corff y lloeren ar 30°C. Ar ddechrau Rhagfyr cyhoeddwyd canlyniadau cyntaf y daith mewn cyfres o bapurau yn Nature. Mae ymddygiad Gwynt yr Haul yn agos i’w darddiad yn bur wahanol i’r patrwm gweddol lyfn a welwn o’r ddaear. Rydym, hefyd, yn dysgu gwersi perthnasol am sêr a phlanedau eraill ein bydysawd.

SyanobacteriaWrth gwrs, mae yna hen ddigon o hyd sydd angen inni ei ddysgu am ein planed ni. Un agwedd ar hyn,  sydd o bwys mawr i hanes bywyd ar y ddaear, yw tarddiad ocsigen yr awyr sydd mor bwysig inni heddiw. Y brif ddamcaniaeth ar hyn o bryd yw mai bywyd, trwy’r broses o ffotosynthesis, oedd yn gyfrifol am droi awyrgylch rhydwytho (heb ocsigen) yn un ocsideiddio. Ar un llaw bu hyn yn farwol i’r rhan fwyaf o fywyd blaenorol. Iddynt hwy ‘roedd ocsigen yn wenwyn. Ar y llaw arall ‘roedd y “Digwyddiad Ocsideiddio Mawr”, fel y’i gelwir, yn gam hollbwysig ar y ffordd i fywyd aml-gell, cymhleth, fel ni. Mae modd gweld tystiolaeth yn y creigiau am y digwyddiad ddau biliwn a hanner o flynyddoedd yn ôl . Dros y blynyddoedd, bûm yn dweud yn goeglyd wrth fy myfyrwyr mai planhigion (neu o leiaf syanobacteria ungell) oedd y llygrwyr gwaethaf a welodd y blaned. Amaturiaid yw Homo sapiens a’i Anthroposîn ! Ond efallai nad planhigion oedd ar fai wedi’r cyfan. Mewn papur a gyhoeddwyd yn Science ganol Rhagfyr gan Benjamin Mills a’i dîm ym Mhrifysgol Leeds, canlyniad anochel i gylchoedd anorganig ffosfforws, carbon ac ocsigen y ddaear oedd y patrwm a welir yn y creigiau. Nid yn unig mae hyn yn gyfraniad diddorol i’n deall o drywydd bywyd ar y ddaear, mae hefyd yn cynnig posibiliadau am yr hyn y medrwn ei ddisgwyl ar blanedau eraill. Pwnc amserol iawn wrth i nifer yr ecsoblanedau y gwyddom amdanynt tu hwnt i gysawd yr haul godi i  dros 4100  ddechrau Ionawr.

OrigolestesYn ôl un o gymeriadau ffilm Ridley ScottAlien,  ni all neb eich clywed yn sgrechian yn y gofod. Rhyfedd felly oedd deall mai dim ond mamaliaid o holl greaduriaid y ddaear all defnyddio eu clustiau wrth fwyta. Yn yr ysgol fe’m swynwyd wrth ddysgu am esgyrn bach y glust – y morthwyl, yr eingion a’r gwarthol, a’r ffaith mai esblygiad o esgyrn yr ên ydynt. Mae cysylltiad uniongyrchol yn parhau rhwng yr esgyrn hyn a’r ên mewn ymlusgiaid, amffibiaid ac adar, gan ymyrryd ar eu clyw wrth iddynt fwyta. Tua 120 miliwn o flynyddoedd yn ôl ymrannodd yr esgyrn yn ein hynafiaid ni – ond mae tystiolaeth o’r digwyddiad yn brin. Yn Science ym mis Rhagfyr cyhoeddodd Jin Meng a’i gydweithwyr darganfod sgerbwd mewn cyflwr gwych o Tsieina’r cyfnod hwnnw.  Y creadur bach newydd hwn o faint twrch daear, a fedyddiwyd yn Origolestes li, oedd un o’r cyntaf i ddefnyddio’r offer sydd bellach yn ein galluogi ni i fwynhau gwylio ffilm – boed o Siapan neu’r Unol Daleithiau – a bwyta popcorn ar yr un pryd. Da, ynde ?


Pynciau: Lloeren Parker, Ocsigen y Ddaear, Esgyrn Glust


Cyfeiriadau
Lloeren Parker: Gwefan NASA
Daniel Verscharen (2019) A step closer to the Sun’s secrets (News & Views). Nature 576, 219-220 (yn cynnwys cyfeiriadau at y papurau llawn)

Ocsigen y Ddaear: Lewis J. Alcott, Benjamin J. W. Mills, Simon W. Poulton (2019) Stepwise Earth oxygenation is an inherent property of global biogeochemical cycling. Science 366 (6471), 1333-1337

Esgyrn Glust: Fangyuan Mao, Yaoming Hu, Chuankui Li, Yuanqing Wang, Morgan Hill Chase, Andrew K. Smith, Jin Meng. (2019)  Integrated hearing and chewing modules decoupled in a Cretaceous stem therian mammal. Science 05 Rhagfyr 2019


<olaf nesaf>